Türkiye'nin ayrıca Atalay'a 32 bin 500 euro manevi tazminat ödemesine karar verildi. Karar, uzun süredir devam eden hukuki tartışmaları yeniden gündeme taşırken, Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) ve ilgili yargı makamlarının atacağı adımlar merak konusu oldu.
AİHM, Can Atalay'ın Haklarının İhlal Edildiğine Hükmetti
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Can Atalay'ın tutukluluğu ve milletvekilliği görevine başlayamamasıyla ilgili başvuruyu karara bağladı. Mahkeme, 2023 yılında milletvekili seçilmesine rağmen Atalay'ın serbest bırakılmasına imkân sağlayabilecek etkili bir inceleme mekanizması bulunmadan tutuklu kalmaya devam etmesini hukuka aykırı buldu.
AİHM kararında, Atalay'ın milletvekili seçildikten sonra görevine başlayamamasının yalnızca kendisinin haklarını değil, seçmenlerin iradesini de etkilediğine dikkat çekildi. Mahkeme, yaşananları seçilme ve Meclis'te görev yapma hakkına yönelik haksız bir müdahale olarak değerlendirdi.
Karar kapsamında Türkiye'nin Can Atalay'a 32 bin 500 euro manevi tazminat ödemesine de hükmedildi. Ayrıca Atalay'ın derhal serbest bırakılması ve milletvekilliği görevine dönmesi yönünde tedbir kararı alındı.
AİHM Dört Ayrı Başlıkta Hak İhlali Tespit Etti
Mahkeme, Can Atalay'ın tutukluluğuyla ilgili Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (AİHS) dört ayrı hükmünün ihlal edildiği sonucuna vardı. İhlal kararları, özgürlük ve güvenlik hakkından serbest seçim hakkına kadar farklı hukuki alanları kapsadı.
AİHM'in ihlal tespitinde bulunduğu maddeler şöyle sıralandı:
- AİHS 5. madde 1. fıkra: Özgürlük ve güvenlik hakkı.
- AİHS 5. madde 4. fıkra: Tutukluluğun yargısal denetimi hakkı.
- Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Ek 1 No'lu Protokol 3. madde: Serbest seçim hakkı.
- AİHS 18. madde: Hak kısıtlamalarının öngörülen amaçlar dışında kullanılmasının yasaklanması.
Bu değerlendirmelerle birlikte AİHM, Atalay'ın tutukluluğunun ve milletvekilliği görevini yerine getirememesinin sözleşmeyle güvence altına alınan haklarla bağdaşmadığına karar verdi.
Türk Yargıcın Üç İhlal Kararına Muhalefet Ettiği Açıklandı
AİHM'de Türkiye adına görev yapan yargıç Saadet Yüksel, Can Atalay dosyasında verilen kararın bazı bölümlerine karşı oy kullandı. Yüksel, dört ihlal başlığından yalnızca birine katıldı. Bu başlık, Atalay'ın tutukluluğunun etkili bir yargısal denetime tabi tutulmamasıyla ilgili AİHS'nin 5. maddesinin 4. fıkrası oldu.
Yüksel, diğer üç ihlal kararına ve Atalay'ın derhal serbest bırakılmasına yönelik tedbir kararına muhalefet etti. Yasama dokunulmazlığına ilişkin Anayasa'nın 14. ve 83. maddelerinin yeterince öngörülebilir olduğunu savundu.
Yargıç Yüksel ayrıca Anayasa Mahkemesi (AYM) ile Yargıtay arasında yaşanan hukuki yorum farklılığının, Atalay'ın tutukluluğunun arkasında siyasi bir amaç bulunduğunu kanıtlamak için yeterli olmadığını belirtti. Böylece kararın önemli bölümlerinde karşı oy kullandı.
Erkan Baş, TBMM Başkanı Numan Kurtulmuş'a Çağrıda Bulundu
AİHM'in kararının açıklanmasının ardından Türkiye İşçi Partisi (TİP) Genel Başkanı Erkan Baş'tan da açıklama geldi. Baş, TBMM Başkanı Numan Kurtulmuş'a seslenerek Can Atalay'ın milletvekilliği görevine dönmesi için gerekli işlemlerin yapılmasını istedi.
Erkan Baş, Atalay'ın durumuna ilişkin yaptığı açıklamada, TBMM Kütüğü'ne kaydının derhal yapılması, tahliye edilmesi ve yemin ederek görevini yerine getirmesinin sağlanması gerektiğini ifade etti.
AİHM kararının ardından yapılan bu çağrı, Atalay'ın milletvekilliği statüsüne ilişkin tartışmaları yeniden gündeme getirdi. Kararın uygulanması konusunda TBMM'nin ve ilgili yargı makamlarının nasıl bir yol izleyeceği merak edilmeye başlandı.
Can Atalay, Gezi Parkı Davasında 18 Yıl Hapis Cezasına Çarptırılmıştı
Avukat ve insan hakları savunucusu Can Atalay, Gezi Parkı eylemleriyle ilgili dava kapsamında yargılanmaya başlamıştı. 2019 yılında İstanbul 13. Ağır Ceza Mahkemesi'nde başlayan yargılama sonucunda Atalay, 25 Nisan 2022 tarihinde 18 yıl hapis cezasına çarptırıldı.
Atalay, Türkiye Cumhuriyeti'ni ortadan kaldırmaya teşebbüs suçuna yardım etmekle suçlanmıştı. Mahkûmiyet kararının ardından tutuklanan Atalay, Silivri'deki Marmara Cezaevi'ne gönderildi.
14 Mayıs 2023 genel seçimlerinde Türkiye İşçi Partisi'nden Hatay milletvekili adayı olan Atalay, seçimi kazanarak milletvekili seçildi. Ancak seçim sonucuna rağmen tahliye edilmedi ve Meclis'teki görevine başlayamadı. Bunun üzerine hukuki süreci başlatan Atalay, tutukluluğunun ve milletvekilliği görevini yerine getirememesinin hukuka aykırı olduğunu belirterek AYM'ye başvurdu.
AYM, Can Atalay Hakkında İki Kez Hak İhlali Kararı Verdi
Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu, Can Atalay'ın bireysel başvurusunu 25 Ekim 2023 tarihinde görüştü. Yapılan değerlendirme sonucunda Atalay'ın seçilme ve siyasi faaliyette bulunma hakkı ile kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiğine oy çokluğuyla karar verildi.
AYM, 26 Ekim 2023 tarihinde yeniden yargılama ve tahliye işlemlerinin gerçekleştirilmesi amacıyla kararını İstanbul 13. Ağır Ceza Mahkemesi'ne gönderdi. Ancak mahkeme, dosyada karar verme yetkisinin Yargıtay'da olduğunu belirterek dosyayı Yargıtay 3. Ceza Dairesi'ne iletti.
Yargıtay 3. Ceza Dairesi, 8 Kasım 2023 tarihinde yaptığı değerlendirmede daha önce verilen mahkûmiyet kararının doğru olduğunu belirterek AYM'nin ihlal kararına uyulmamasına hükmetti. Daire ayrıca Atalay'ın milletvekilliğinin düşürülmesine yönelik işlemlerin başlatılması için karar örneğinin TBMM'ye gönderilmesine karar verdi.
Yargıtay'ın bu kararının ardından Atalay'ın avukatları yeniden hukuki girişimde bulundu. AYM'ye yapılan ikinci bireysel başvurunun ardından Genel Kurul, 21 Aralık 2023 tarihinde bir kez daha hak ihlali kararı verdi. Böylece AYM, Atalay hakkında ikinci kez ihlal kararı vermiş oldu.
Can Atalay'ın Milletvekilliği 30 Ocak 2024'te Düşürüldü
AYM'nin iki ayrı hak ihlali kararına rağmen tahliye edilmeyen Can Atalay'ın milletvekilliği, 30 Ocak 2024 tarihinde TBMM Genel Kurulu'nda Yargıtay kararının okunmasıyla düşürüldü.
Bu gelişme, yüksek yargı organları arasındaki yetki ve karar tartışmalarını daha da derinleştirdi. Atalay'ın avukatlarının yanı sıra TİP, CHP ve DEM Parti tarafından da milletvekilliğinin düşürülmesine ilişkin başvurular yapıldı.
AYM, başvuruları birleştirerek değerlendirdi ve gerekçeli kararını 1 Ağustos 2024 tarihinde Resmi Gazete'de yayımladı. Mahkeme, Can Atalay'ın milletvekilliğinin düşürülmesi işleminin yok hükmünde olduğuna karar verdi.
AYM, 4'e karşı 10 oyla aldığı kararında Yargıtay 3. Ceza Dairesi'nin hak ihlali kararını uygulamamasının hukuki değerden yoksun olduğunu belirtti. Ayrıca Yargıtay kararının TBMM Genel Kurulu'nda okunmasıyla Atalay'ın milletvekilliğinin düşmüş sayılamayacağına hükmetti.
AİHM Kararının Ardından Gözler TBMM ve İlgili Makamlara Çevrildi
AİHM'in son kararı, Can Atalay hakkında yıllardır devam eden hukuki süreci yeniden gündemin üst sıralarına taşıdı. Mahkemenin derhal tahliye ve milletvekilliği görevine dönüş yönündeki tedbir kararı, daha önce AYM tarafından verilen ihlal kararlarını da yeniden tartışmaya açtı.
Türkiye'nin 32 bin 500 euro manevi tazminat ödemesine hükmedilmesi de kararın önemli sonuçları arasında yer aldı. Bununla birlikte kararın uygulanmasına ilişkin süreçte ilgili kurumların atacağı adımlar belirleyici olacak.
AİHM'in Can Atalay hakkında verdiği hak ihlali kararı, yalnızca bireysel haklar açısından değil, seçilme hakkı ve halk iradesinin temsili bakımından da önem taşıyor. Atalay'ın tahliye edilip edilmeyeceği ve milletvekilliği görevine dönmesi için hangi işlemlerin yapılacağı önümüzdeki dönemde yakından takip edilecek. Uzun süredir devam eden hukuki sürecin bundan sonraki aşaması, Türkiye'deki hukuk ve siyaset gündeminin önemli başlıklarından biri olmayı sürdürecek.




